(88) Afronding

Met de afronding van mijn rouw wil ik u ook meegeven dat het tijdens de verwerking van rouw niet alleen gaat over verdriet… maar ook over vreugde en geluk.


In mijn eerste blog gaf ik aan dat u niet de enige bent die rouw op de een of andere manier moet verwerken. Ik wilde u deelgenoot maken van de reis die ik tot dan toe had gemaakt naar aanleiding van het verlies van mijn dochter en mijn echtgenote. De lessen die ik had meegekregen wilde ik ook met u delen in de hoop dat u deze misschien zelf zou kunnen toepassen.

In de 75e blog keek ik terug over een periode van bijna 3 jaar en beschreef hoe ik bewust en onbewust bezig was met verwerken van mijn rouw. Terugkijkend constateerde ik op dat moment dat de harde pijn van de rouw was veranderd in de zachte pijn van het verdriet, dat ik nieuwe mogelijkheden op mijn levenspad had gekregen en ondanks het verdriet weer een blij mens was geworden.

Met het publiceren van de 87e blog was het mij duidelijk geworden dat het goed is dat ik verdriet heb… omdat mijn echtgenote is overleden… en haar mis. Maar, haar zal moeten loslaten wil ik verder komen in mijn leven! En niet alleen dat, ik zal ook de persoon die ik diep vanbinnen ben volledig moeten accepteren met alle beperkingen en mogelijkheden! Achteraf constateerde ik ook dat ik inmiddels zover was veranderd dat het bij mij diep vanbinnen stil was geworden… bijna sereen.

Bij het publiceren van deze blog ben ik op een punt gekomen waarin ik daadwerkelijk kan zeggen dat ik mijn overleden echtgenote heb losgelaten en dat zij daarmee verder is kunnen gaan op haar pad in het universum waar zij nu is. Haar aanwezigheid kan ik weliswaar niet meer voelen maar op de een of andere manier besef ik dat we altijd met elkaar verbonden blijven.

Op het moment van schrijven geeft mijn gevoel duidelijk aan dat de verwerking van mijn rouw is afgerond. Naar mijn mening zal het echter nooit voltooid zijn. Er zullen in de toekomst altijd momenten komen dat ik aan mijn overleden echtgenote terugdenk. Op die momenten zal mijn verdriet echter geen pijn meer doen. Een partner zal dat begrijpen en er juist op die momenten voor mij zijn… net zo, zoals ik er voor haar zal zijn.

De innerlijke stilte waarover ik schreef in mijn vorige blog is er nog steeds en voelt op dit moment alsof het is veranderd in… innerlijk vrede. Vermoedelijk ligt de oorzaak in het feit dat ik daadwerkelijk heb geaccepteerd wie ik ben… met al mijn mogelijkheden… en al mijn beperkingen. Daarbij constateer ik ook dat ik nog meer voorbijga aan onnodig gedoe, onzin gesprekken of onzin discussies. Het voelt alsof ik een volledig nieuw leven moet samenpersen op dat deel van mijn levenspad waarop ik nu loop. Voor mij is het duidelijk dat ik gebruikmakend van alle lessen die ik heb geleerd, definitief verder kan met een leven vol blijdschap, kansen en vooral nieuwe uitdagingen.

Met de afronding van mijn rouw wil ik u ook meegeven dat het tijdens de verwerking van rouw niet alleen gaat over verdriet… maar ook over vreugde en geluk.

(87) Loslaten

“Ik begrijp dat je verdriet hebt omdat je echtgenote is overleden en je haar mist. Maar wil je verder komen in je leven dan zal je haar moeten loslaten.”


Mijn echtgenote is op het moment van schrijven alweer 6 ½ jaar geleden overleden. Ons huwelijk kende de gebruikelijke dieptepunten en vele hoogtepunten en terugkijkend naar die 35 schitterende jaren dat ons huwelijk duurde herinner ik me alleen nog maar de mooie momenten die we samen beleefden.

Tijdens ons huwelijk hadden we afgesproken dat de langstlevende niet alleen moest blijven, maar juist een nieuw maatje diende te zoeken. In mijn beleving is een dergelijke belofte één ding, maar doen is toch van een heel andere orde. In de periode na haar overlijden heb ik verscheidene relaties gehad. Variërend van oppervlakkig tot intens en van korte tot langere duur. Terugkijkend moet ik constateren dat in die periode mijn overleden echtgenote op de een of andere manier nog steeds diep in mijn systeem zat. Op zich is dat natuurlijk prachtig want we hadden een schitterend huwelijk, maar in een nieuwe relatie is dat toch een storende factor. Ik hoor wel de uitspraken dat de nieuwe partner moet kunnen accepteren dat jouw overleden vrouw nog steeds in je systeem zit en dat is terecht, maar het is naar mening niet eerlijk voor die nieuwe partner.

Uiteindelijk was ik in mijn leven op een punt aangekomen dat ik besloot om dan maar geen nieuwe relatie aan te gaan. Ik voelde me uitstekend, er waren veel vrienden en vriendinnen om me heen, het was goed zo. In die periode droeg ik ook weer de ketting waaraan onze trouwringen zaten. Die ketting die gaf mij rust en comfort. Het gaf ook het gevoel dat mijn echtgenote altijd bij me was. Ik kon haar fysiek weliswaar niet aanraken maar ik voelde duidelijk haar aanwezigheid.

Een paar maanden geleden leek alsof met de dag de ketting steeds zwaarder begon te worden. Niet lachen… pragmatisch als ik ben heb ik het gewicht van de ketting met de ringen op een weegschaal zelfs gecontroleerd. Natuurlijk was er geen gram bijgekomen, maar voor mijn gevoel voelde het wel zo.

Een stem zei op een gegeven moment tegen me, alsof de betrokken persoon letterlijk naast me stond: “Ik begrijp dat je verdriet hebt omdat je echtgenote is overleden en je haar mist. Maar wil je verder komen in je leven dan zal je haar moeten loslaten. Je zal ook de persoon die je diep vanbinnen bent moeten accepteren; je zal jezelf volledig moeten accepteren. Voeg aan de ketting met de trouwringen de symbolen van een engel en die van het eeuwige leven toe.”

Uiteindelijk heb ik een Ankh en de vleugels van een engel gekocht en deze samen met de trouwringen aan de ketting gehangen. In de dagen daarop leek het tot mijn verbazing alsof ik een ander mens werd. Kleuren zagen er helderder uit… stralender. Water voelde anders… zachter. Ik voelde me blijer. De wereld om mij heen leek vriendelijker. Mensen keken anders naar me, of misschien keek ik wel op een andere manier naar de mensen.

Kortgeleden was de stem weer terug. Dit keer zei de stem: “Het is tijd om aan de ketting alleen de symbolen van een engel en die van het eeuwige leven te dragen; zonder de ringen.” Dit keer heb ik onmiddellijk naar de stem geluisterd en de ringen van de ketting gehaald. Op dat moment leek het alsof mijn leven kantelde. Het werd stil diep vanbinnen in mij, bijna sereen, maar ook een diep weten; je zou het innerlijke vrede kunnen noemen. Het leek ook alsof de wereld de adem inhield voor het wonder dat op het punt stond te gebeuren… het wonder van de ontmoeting met een nieuw ziele maatje.

(86) Dilemma’s

Het dilemma bij een keuze met verschillende belangen ten aanzien van dierbaren kan zijn dat het grote beslissingen vraagt waar veel toekomstig geluk van afhangt. Het is het kiezen tussen twee dierbare werelden en daar moet je het beste van zien te maken. Soms heb je achteraf spijt van je keuze. Alleen weet je nooit hoe die andere keuze zou hebben uitgepakt. Misschien had je later van die andere keuze ook wel spijt gekregen. En op het moment het besef daar is, stap je ineens in een rouwproces.


De afgelopen paar blogs heb ik gevraagd of lezers me willen helpen met het aanreiken van ervaringen zoals zij dat zelf hebben meegemaakt of misschien nog meemaken. Hoe ze erover hebben nagedacht en bij stilgestaan. Het verhaal van een van de lezers triggerde diep vanbinnen iets bij mij. De blog gaat niet alleen over haar verhaal, maar ook over dat van anderen.

Alle lezers wil ik bij deze nogmaals bedanken voor hun bijdrage.

Waar gaat het verhaal in deze blog over?

Loes, een fictieve naam, en haar partner hebben een zoon en een dochter die geruime tijd elk hun eigen leven leiden.

De zoon woonde alleen en is een paar jaar geleden overleden. De zoon was vaak bij zijn ouders en zijn zus op bezoek. Loes en haar partner haalden samen troost uit wandelen en muziek… en ze haalden troost uit het gezin van hun dochter. Ook de dochter heeft veel verdriet over het verlies van haar broer. Uit eigen ervaring weet ik maar al te goed wat de impact is wanneer je een kind verliest. Het maakt niet uit hoe je het uitlegt… alleen mensen die het zelf hebben meegemaakt zullen begrijpen wat je probeert te zeggen. Je draagt het verdriet ten gevolge van het verlies van een kind voor de rest van je leven met je mee.

De dochter heeft een gezin en een kind en woont vanwege het werk van haar partner in het buitenland op zo’n 6 uur vliegen afstand. Het is een gelukkig gezin. Het straalt ervan af. Ondanks alle communicatiemiddelen waarover we tegenwoordig beschikken mist Loes het directe contact. De afstand maakt het er ook niet eenvoudiger op.

De dochter mist haar broer, hij kwam vaak bij haar op bezoek. Ze mist ook haar ouders en zou graag willen dat deze bij haar in de buurt zouden wonen zodat ze elkaar vaker konden zien.

De verhouding tussen Loes en haar moeder is nooit optimaal geweest. Desondanks doet Loes het leeuwendeel van de verzorging van haar moeder. Het valt haar steeds zwaarder om dit vol te houden. Er zijn nog andere familieleden die haar moeder zouden kunnen helpen. Haar moeder vindt echter dat het de taak van Loes is om haar te verzorgen. Aan anderen vraagt zij niets.

Wanneer Loes bij haar moeder is wordt nooit meer over haar overleden zoon gesproken. Wanneer Loes bij haar dochter is wordt wel over hem gesproken. Daar voelt Loes zich weer compleet… alsof het gezin weer compleet is.

Loes en haar partner zijn niet meer een van de jongsten en ook niet meer zonder gebreken. Verhuizen naar haar dochter is niet eenvoudig en hoe regel je de verzorging van je moeder? En al de kennissen en vrienden die je nu hebt… die je allemaal gaat missen. Het zou weer een geheel nieuw begin zijn… en dat op haar leeftijd.

Tja, daar sta je dan… hoe nu verder?

Iedereen wil van alles van Loes. Als Loes hier blijft voor haar moeder, zal Loes haar moeder uiteindelijk gaan verwijten dat ze niet bij haar dochter kan zijn. Als Loes voor haar dochter kiest zal haar moeder haar uiteindelijk gaan verwijten dat ze niet meer bij haar is.

Een in mijn ogen bijna vanzelfsprekende vraag die niet aan Loes wordt gesteld is… “Wat wil Loes!” Naar mijn mening is dit een vorm van verborgen verlies en verborgen rouw, een van de vormen van een rouwproces.

Wat wil jij wanneer je voor een dergelijk keuze komt te staan… waarbij het kan zijn dat niemand beseft wat er aan de hand is en daarom de vraag niet wordt gesteld… of… durft niemand de vraag aan jou te stellen? Maar belangrijk is… “Wat wil jij!”

Het dilemma bij de keuze is dat er verschillende belangen zijn ten aanzien van de dierbaren. Het dilemma is ook dat de keuze grote beslissingen vraagt waar veel toekomstig geluk van afhangt. Het is het kiezen tussen twee dierbare werelden en daar moet je het beste van zien te maken. Soms heb je achteraf spijt van je keuze. Alleen weet je nooit hoe die andere keuze zou hebben uitgepakt. Misschien had je later van die andere keuze ook wel spijt gekregen. En op het moment het besef daar is, stap je ineens in een rouwproces.

De keuze waarvoor je staat is zelden eenvoudig, maar eenmaal gemaakt moet je er volledig voor gaan. Nooit meer achteromkijken met het idee dat je misschien toch die andere keuze had willen maken. Het gaat erom wat voor jou of jullie goed is en vooral… goed voelt. Niets meer en zeker niets minder.

(85) Leef!

Beter een kort leven en alles eruit te hebben gehaald wat er mogelijkerwijze inzit dan een lang leven zonder echt te leven!


Leven en liefde zijn centrale thema’s in ons bestaan. En met name aan echt leven en ware liefde ontbreekt het nogal op dit moment in onze wereld. Leven en liefde zijn naar mijn mening te belangrijk in ons bestaan om te verspillen.

Ondanks al het verdriet om ons heen en al het verdriet waar we persoonlijk mee hebben te maken, wat de oorzaak daarvan ook mag zijn, is het belangrijk om verder te gaan met het echte leven en de ware liefde. Door op deze manier in ons leven verder te gaan eren we en danken we degenen die we hebben verloren. En daarnaast danken we ze ook dat we veel van ze hebben geleerd, zeker wanneer we dat ten voordele van ons zelf gebruiken… en vooral ook voor de wereld om ons heen.

Hoe moeilijk de situatie ook is in je leven, besef dat relaties met geliefden, vrienden en vriendinnen komen en gaan. Sommige relaties zijn voor het leven… of zelfs eeuwig. Andere relaties bestaan maar voor een bepaalde periode. Die relaties zijn in mijn ogen bedoeld om van elkaar te leren in het leven… en van het leven… wat dat dan ook is. Wanneer we alles van elkaar hebben geleerd en het maakt niet uit wat en hoeveel, dan scheiden onze wegen om elkaar in de toekomst misschien weer te ontmoeten.

Alleen al daarom is het belangrijk om niet te blijven hangen in je verdriet. Maar is het naar mijn mening beter om alles uit het leven te halen wat erin zit dan een lang leven zonder echt te leven!

Het is makkelijk gezegd, doen is toch iets anders. Door alles vanuit het positieve te blijven bekijken en te beoordelen… hoe moeilijk dat ook is… pak je uiteindelijk weer de draad op… en kom je daar waar jij wilt zijn.

Je hoeft het niet allemaal onmiddellijk in acties en daden om te zetten. De houding alleen al is voldoende omdat je daarmee bijna vanzelf overgaat tot acties die in lijn zijn met alles wat jij voelt.

Maar dat gezegd hebbende…

Er zijn mensen in onze wereld, veel mensen, die vandaag nauwelijks te eten hebben en niet weten of de volgende dag überhaupt nog iets te eten is… laat staan… overmorgen. Mensen die vandaag niet weten of ze morgen nog wel leven. Mensen die, mogelijk al jaren, in de meest erbarmelijke, zo niet gruwelijke omstandigheden moeten leven. Mensen die iedere dag, ieder uur, iedere minuut moeten overleven… die niet anders weten! En die mensen ga je dan vertellen dat ze hun leven op een positieve wijze moeten bekijken en beoordelen? Die mensen ga je vertellen dat ze alles uit het leven moeten halen wat erin zit? Ze zullen niet begrijpen waarover je het hebt… ze doen immers niet anders! Iedere dag halen ze al alles uit het leven wat er voor hen inzit… hoe weinig het ook maar is! Voor hen zit er gewoon niet meer in!

Kortom, ik ga net als deze mensen… en net als mijn dochter in haar korte leven… letterlijk alles uit het leven halen wat er inzit. Misschien vindt u dat van mij arrogant, maar een lang leven zonder echt te leven is voor mij persoonlijk hetzelfde als… een verspild leven.

En ineens is de dood voor mij niet meer belangrijk! Wat belangrijk is voor mij, is om er alles uit te halen wat er voor mij mogelijkerwijze inzit… iedere dag… zolang ik leef… en misschien zelfs daarna!

(84) Onzekerheid

De eerste les die ik met jullie wil delen is dat ik mij voorbereid op het ergste dat mij kan overkomen. En alles wat in de loop van komende maanden en weken van mijn lijstje kan worden geschrapt is een meevaller… alsof het een klein feestje is dat mag worden gevierd.


De bijdrage van deze blog heeft bijna een week vertraging opgelopen. Helaas was daar een reden voor.

De laatste tijd lijkt het wel alsof ik weer in een rollercoaster zit: kort door de bocht, loopings en stijl op en neer! Ik besef dat het aan de ene kant spannend klinkt en aan de andere kant toch ook zoiets van… waar heb je het over en wat is de emotie die overheerst? Is het angst… of is het boosheid over een mogelijk verlies?

Persoonlijk heb ik een idee hoe lang ik nog heb te leven. Ik verwacht dat meer mensen een idee hebben hoe oud ze ongeveer zullen worden. Maar zelfs als je dat niet hebt, hoe reageer je dan als je wordt verteld dat dat moment weleens eerder zou kunnen komen dan je verwacht… zelfs veel eerder. Dat je wordt verteld dat het goed zou zijn om je daarop voor te bereiden. Hoe reageer je dan? Wat ga je dan doen in de tussentijd?

Wat zou je doen als je te horen krijgt dat ten gevolge van een medische ingreep er een grote kans bestaat op verlamming van delen van je lichaam of beschadiging van je hersenen? Hoe bereid je je daarop voor?

Wat zou je nog allemaal willen bereiken in je leven? Misschien heb je zelfs een bucket-list met alles wat je in je leven nog wilt doen? Hoe ga je dan om met die zaken die je dan… niet meer kan doen… hoe graag je ook zou willen?

Voor mij persoonlijk zijn het geen denkbeeldige vragen. Het zijn concrete vragen die ik moet beantwoorden omdat er een aneurysma in de aorta zit die op een gegeven moment moet worden verwijderd. Dus ja, ik zit weer in een rollercoaster: kort door de bocht, loopings en stijl op en neer! En ja, de emoties zijn angst over wat kan gebeuren en ik niet meer in staat ben te beslissen… en boosheid over die zaken die op mijn bucket-list staan maar niet meer kunnen worden uitgevoerd.

Tja, daar zit je dan…

Het heeft een tijdje geduurd maar inmiddels is in mijn hoofd de rust weer teruggekeerd… al is het wel een andere soort rust… het voelt als acceptatie, overgave en vooral een in en in diepe vrede. En met het terugkeren van de rust in mijn hoofd valt mij op… dat ik weer begin te veranderen. Ik kan het nog niet echt uitleggen, misschien wel nooit, maar die verandering voelt heel goed. Zo’n gevoel wanneer je die jas weer aantrekt die altijd zo lekker zat.

Mijn interesse en aandacht begint zich steeds meer te richten op die zaken die er echt toe doen in het leven. De rest voor mij is ballast en zonde van mijn tijd. Wow… ik lijk mijn dochter wel! Dat heeft zij ook gedaan in haar korte leven.

Ik ga ook veel sterker op mijn gevoel af en begin te ontdekken dat mijn ziel in communicatie is met het brein en het hart van mijn lichaam en dat we samen in harmonie mooie dingen kunnen doen in het leven. Wat die mooie dingen zijn zal de toekomst leren. Ik vermoed dat de lessen die ik kan gaan trekken met betrekking tot de mogelijke gevolgen van de komende operatie(s) daar een grote rol in zullen spelen.

Net als bij het verlies van een dierbare kom je ook hier weer mensen tegen die zeggen dat het allemaal wel meevalt. Die geen idee hebben waar het over gaat en tegelijkertijd zeggen dat ik het allemaal niet zo somber moet zien. Je komt mensen tegen die in hun schulp kruipen wanneer ze horen wat er met je gaat gebeuren. En gelukkig kom je ook mensen tegen die gewoon voor je klaar staan om je op de een of andere manier te steunen en zelfs teleurgesteld zijn wanneer je dat enigszins afhoudt.

Aan de andere kant, hoe bizar het ook klinkt, ben ik van mening dat het aneurysma in mijn aorta en de verwijdering hiervan voor mij aanleiding is om nieuwe leertrajecten in te gaan. Een traject waarbij ik leer omgaan met het gegeven dat het einde van je leven weleens veel dichterbij kan zijn dan je vermoed. En een traject waarbij ik leer wat je nog allemaal zou kunnen doen wanneer je onmogelijk alle onderwerpen van je bucket-list kan uitvoeren.

De eerste les die ik met jullie wil delen is dat ik mij voorbereid op het ergste dat mij kan overkomen. Dat heb ik altijd gedaan in mijn leven. En alles wat in de loop van de komende maanden en weken van mijn lijstje kan worden geschrapt is een meevaller… alsof het een klein feestje is dat mag worden gevierd.

Het is vanzelfsprekend dat dergelijke ervaringen en voorbereidingen voor iedereen weer anders zijn. Maar toch ga ik de komende maanden mijn ervaringen met jullie delen in de hoop dat jullie deze op de een of andere manier kunnen gebruiken wanneer jullie zelf in een dergelijke situatie terecht zouden komen.

Ik zou graag jullie ervaringen en meningen over dit thema willen horen. Wil je mij daarbij helpen?